Praju : a Probe

प्रजु पन्त एक/दुई वर्षअघिको होइन , ५४ वर्षअघिको कुरा हो। २०२७ साल। अहिलेका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली उमेरले १९ वर्ष मात्रै थिए। पहिलो पटक उनी झापाबाट गिरफ्तारीमा परे। गिरफ्तारीको कारण थियो तत्कालीन सरकार विरुद्ध गतिविधि गर्नु। त्यसपछि केपी ओली धेरै पटक पक्राउ परे। पटक-पटक पक्राउ परेका उनी १४ वर्ष त जेल जीवन नै बिताए। युवा जोसमा सत्ताको विरोध गर्नु मात्रै हैन त्यसका लागि जीवनै दाउमा राख्नु चानचुने काम थिएन , उनले राखे। लोकतन्त्रका लागि लडेको बताउने उनै केपी ओली अहिले सत्ताधारी छन्। तर उनी तिनै युवा जोससँग डराइरहेका छन्।       धेरै पर नजाऔँ , उनको पार्टीमा उनको विरोध गर्नेलाई के गरे त्यता पनि नजाऔँ , अहिलेका दुई घटना मात्रै हेरौँ। पहिलो घटना , गौरा पर्वको दिन काठमाडौंका केही युवाले प्रधानमन्त्री ओलीविरुद्ध नाराबाजी गरे। चर्को नाराबाजी गरे पनि शान्तिपूर्ण विरोध गरेका युवाहरूलाई  प्रधानमन्त्री ओलीले थुने। लोकतन्त्रमा सरकारको विरोधलाई सामान्य मानिने भए पनि ‌ओलीलाई सामान्य लागिरहेको थिएन , र त उनीहरू थुनिए। सुरक्षा निकायका अधिकारीहरूका अनुसार प्रधा...

प्रजु पन्त   त्यो कुनै मामुली त्याग थिएन।  कपिलवस्तुका राजकुमार सिद्धार्थ गौतमले सदाको लागि राजसुख त्याग्दै थिए ।राजसुख मात्रै होइनछोरा राहुल लिएर निदाइरहेकी श्रीमती यशोधरा,बुबा शुद्धोदन र कान्छी आमा प्रजापतीलाई समेत त्याग्दै थिए।  कपिलवस्तु जस्तो सम्पन्न राज्य सदाको लागि त्याग्नु सानो कुरा थिएन । किनभने शुद्धोदन पछि राजा उनै हुने थिए ।  सत्ता र सुखको लागि आज मात्रै होइन बुद्धकालमा पनि युद्ध हुन्थयो नै तर  ज्ञानको भोकले तिर्खाएको ‘भोकोलाई’ सत्ताको के मतलव ? ज्ञानको प्यासले  सम्पत्ति सुख, यौन सुख, शत्ती सुख, सम्बन्ध सुख उनका लागि फिक्का फिक्का हुन थालेको धेरै भइसकेको थियो । अन्तत भब्य दरबारको सुखसयल  छाडेर सिद्धार्थ गौतम दक्षिण तिर हानिए । त्यतिबेला न त नेपाल भन्ने देश थियो न त भारत भन्ने देश नै । त्यतिबेला त कपिलवस्तु भन्ने ठूलो राज्य थियो ।सिद्धार्थ गौतम त्यही देशका राजकुमार थिए  अथार्त हुने वाला राजा । यो एक शताब्दी दुई शताब्दी अघिको कुरा होइन । आजभन्दा झण्डै २६ सय वर्ष अघिको कुरा  हो । राजा शुद्धोदन तत्कालिन गणराज्य कपिलवस्तुका राजा थ...

  BY PRAJU PANTA भारतको झाँसीकी रानीबारे पढेर उत्साहित हुने नेपालीहरूका माझ राजेन्द्रलक्ष्मी शाह भने खलनायकको रूपमा चित्रित छिन्। इतिहासकारहरूले अन्य रानीहरूभन्दा राजेन्द्रलक्ष्मीलाई केही स्थान दिएका छन्। उनीबारे पाठ्यपुस्तकमा ४ लाइन भए पनि पढ्न पाइन्छ। तर व्याख्या भने पृथ्वीनारायण शाहको ‘ राज्य एकीकरण’मा बाधा दिने महिलाको रूपमा। उनलाई बाधकको रूपमा उल्लेख गर्दागर्दै पनि इतिहासका पानामा सुरक्षित उनका बहादुरीको गाथाले उनी नेपालकी झाँसीकी रानीभन्दा कम हैनन् भन्ने पुष्टि गर्छ। तै पनि एकाथरी इतिहासकारहरूले बहादुर शाहलाई राज्य सञ्चालनको अधिकार नदिएर एकीकरण अभियानमा बाधा दिएको, पारिवारिक कलहमा अल्झाएको अनि श्रीमान्को मृत्युपछि पुरुषको सिको गर्दै सैनिक पोसाक लगाएर घोडा चढेर डुल्ने अनि प्रेमी बनाउने गरेको भन्दै उनको योगदानलाई छायामा पार्ने प्रयास गरियो। प्रयास अझै जारी छ। राजेन्द्रलक्ष्मीको शासन गर्ने स्वभाव पो थियो की? बहादुर शाहमा जस्तै राष्ट्रभक्ति भावना पो थियो की? अझ देशको सिमाना फैलाउने रहर पो थियो की? भन्ने पाटोतिर कमै इतिहासकार प्रवेश गरेका छन्। तर इतिहासका जानकारहरूले पृथ्वीनारायण ...

  BY PRAJU PANTA नेपालमा ११५० सालदेखि १७५० सम्म मल्लकाल रह्योल। मल्लकालमा नेपाल एकै राज्य थिएन, विभिन्न उपराज्यहरू थिए। कान्तिपुर (काठमाडौं), भादगाउँ (भक्तपुर) र पाटन (ललितपुर)गरी तीन राज्य थिए। नायकीदेवीलाई हात लिनु राज्यधिकार हात पर्नु थियो। नायकीदेवीमा धेरैको दृष्टि परेको थियो। नायकदेवीको ३ जनासँग विवाह भएको पाइन्छ। सुरूमा हरिषचन्द्रसँग उनको विवाह भयो। लडाइँ गरेर लिनु अलग कुरा नत्र राजतन्त्रकालीन समयमा राजाको उत्तरधिकारी उनका छोरा बाहेक अन्य हुने थिएनन्। त्यसमा पनि जेठो छोरा। राजाको आफ्नो छोरा नभएको खण्डमा छोरीलाई उत्तराधिकारी नबनाइ ज्वाइँलाई राजा बनाएको इतिहास पाइन्छ। नत्र छोरीको छोरा अर्थात नातीसम्म पुगेको पाइन्छ। नेपालमा विवाहको डोलाजी प्रथा नभएको होइन। केटाको जन्मघर जानु सामान्य तर श्रीमतीको जन्मघरमा घरज्वाइँ बस्नु नेपाली समाजमा अझै सहज भइसकेको छैन। तर इतिहासमा ‘घरज्वाइँ’ बस्ने पनि चलन भएको पाइन्छ। मल्लकालीन अभिलेख अनुसार वि.सं. १३०० सालमा नेपालका राजा अभय मल्ल थिए। त्यसपछि रुद्रमल्ल राजा भए। १३८३ मा ३० वर्षको उमेरमा रुद्रमल्लको मृत्यु भयो। श्रृङ्खलाको पहिलो भाग-  ‘प्रत...